Doğa hakkında bildiğimizi sandığımız şeylerin önemli bir kısmı, okulda öğrenilmiş eski bilgilerden, çocuk kitaplarındaki basitleştirmelerden ya da defalarca tekrarlandığı için doğru sanılan cümlelerden oluşur. Bu test, tam olarak bu tür yaygın yanlışları hedefliyor. On soruyu okuyup kendi cevabınızı verin, sonra hemen altındaki açıklamaya bakın. Amaç puan toplamak değil; hangi bilgiyi nereden aldığınızı fark etmek.

Testi nasıl çözeceksiniz?

Her başlıkta bir iddia yer alıyor. Önce "doğru" ya da "yanlış" diye kendi kararınızı verin, sonra açıklamayı okuyun. Doğru bildiğiniz her madde için bir puan yazın. Sonunda toplam puanınızı yorumlayan kısa bir bölüm var.

Bu tür kısa testler, bir konuyu ne kadar bildiğinizi ölçmekten çok, nerede eksik olduğunuzu göstermeye yarar. Sonrasında konuyu düzenli biçimde çalışmak isterseniz internetten öğrenme ve çalışma planı rehberi kaynak seçmekten not tutmaya kadar işe yarar bir düzen öneriyor. Şimdi başlayalım.

1. Deve hörgücünde su taşır

Cevap: Yanlış. Hörgüç bir su deposu değil, yağ deposudur. Depolanan yağ hem enerji sağlar hem de vücudun geri kalanında yalıtım yükünü azaltır; ısının atılması kolaylaşır. Uzun susuzluğa dayanma yeteneği ise hörgüçten değil, kan hücrelerinin ve böbreklerin özel yapısından gelir. Yiyeceksiz kalan bir devenin hörgücü küçülür ve yana devrilir.

2. Balıkların hafızası birkaç saniyedir

Cevap: Yanlış. Bu, en yaygın hayvan efsanelerinden biri. Balıklarla yapılan öğrenme çalışmalarında, günler hatta aylar sonra hatırlanan yer bilgileri ve öğrenilmiş kaçış davranışları kaydedilmiştir. Bazı türler belirli sesleri besinle ilişkilendirmeyi öğrenip haftalar sonra aynı tepkiyi verir. Küçük bir akvaryumda tekrarlayan davranışlar, hafızasızlığın değil, ortamın sınırlılığının sonucudur.

3. Kuşlar, insan eli değen yavrusunu terk eder

Cevap: Yanlış. Kuşların büyük çoğunluğunda koku alma duyusu bu ayrımı yapacak kadar keskin değildir ve yavru bakımı güçlü bir içgüdüdür. Yine de bu, yuvaya dokunmanın sakıncasız olduğu anlamına gelmez: insan varlığı yuvanın yerini belli edebilir ve avcıları çekebilir. Yere düşmüş tüylenmiş bir yavru genellikle uçmayı öğrenme aşamasındadır; en doğrusu uzaklaşıp izlemektir.

4. Yıldırım aynı yere iki kez düşmez

Cevap: Yanlış. Aksine, yüksek ve iletken noktalar tekrar tekrar hedef olur; yüksek kuleler yılda çok sayıda yıldırım alabilir. Hatta tek bir olay içinde aynı kanal boyunca birkaç ardışık boşalma geçer. Şimşeğin bazen titrek görünmesinin nedeni budur. Yıldırımın hedefini belirleyen şey rastlantı değil, yükseklik, biçim ve iletkenliktir.

5. Boğalar kırmızı rengi görünce saldırır

Cevap: Yanlış. Sığırlar renk ayrımını insanla aynı biçimde yapmaz ve kırmızıyı özel bir uyarıcı olarak algılamaz. Tepkiyi doğuran şey, bezin hızlı ve tehditkâr hareketidir. Aynı hareket başka bir renkte yapıldığında da benzer tepki alınır. Renk, hayvan için değil, seyirci için seçilmiştir.

6. Karahindiba gibi bitkiler yalnızca rüzgârla yayılır

Cevap: Kısmen doğru, ama eksik. Rüzgâr önemli bir taşıyıcıdır; ancak tohum yayılımının doğadaki en etkili yollarından biri hayvanlardır. Kuşlar tohumu yiyip uzağa taşır, kemirgenler gömer ve bir kısmını unutur, bazı tohumlar hayvan tüyüne tutunur. Ağır tohumlu ağaçların yeni alanlara ulaşması neredeyse tamamen hayvanlara bağlıdır.

7. Buz her zaman suyun üstünde yüzer

Cevap: Doğru ve bu son derece istisnai bir durumdur. Çoğu madde katı hâlde daha yoğundur ve kendi sıvısında batar. Su donarken moleküller daha boşluklu bir düzene geçtiği için hacim artar, yoğunluk azalır. Bu ayrıntı sayesinde göllerin yüzeyi donar, alttaki su yalıtılır ve dip tamamen donmaz. Buz batsaydı sığ sularda kışı geçiren canlıların çoğu var olamazdı.

8. Yarasalar kördür

Cevap: Yanlış. Yarasa türlerinin tamamı görebilir; bazılarının görüşü oldukça iyidir. Karanlıkta yön bulmak için sesi kullanmaları, gözlerinin çalışmadığı anlamına gelmez. Meyveyle beslenen büyük türlerin birçoğu ekolokasyon kullanmaz ve besinini görerek bulur. "Yarasa kadar kör" ifadesi, davranışın yanlış okunmasından doğmuş bir deyiştir.

9. Bir tohumun çimlenmesi için toprağa ihtiyaç vardır

Cevap: Yanlış. Çimlenme için gereken şey nem, uygun sıcaklık ve çoğu tohumda oksijendir. Tohum ilk gelişimi için gereken besini zaten içinde taşır. Islak pamuk üzerinde çimlenen fasulye deneyi bunun en bilinen örneğidir. Toprak, çimlenmeden sonraki büyüme aşamasında gerekli hâle gelir; kök geliştikçe su ve mineral kaynağı olur.

10. Kuzey Kutbu'nda kutup ayıları penguen avlar

Cevap: Yanlış. Kutup ayıları kuzey kutup bölgesinde, penguenlerin büyük bölümü ise güney yarımkürede yaşar. Doğada asla karşılaşmazlar. İkisinin aynı görselde yan yana kullanılması, çizim ve reklam kaynaklı yaygın bir alışkanlıktır. Benzer soğuk koşullara birbirinden bağımsız olarak benzer çözümler geliştirmişlerdir; bu benzerlik, akrabalık değil, ortak sorunun sonucudur.

Puanınızı yorumlayın

Doğru bildiğiniz madde sayısını toplayın ve aşağıdaki aralıklara bakın:

• 0-3 doğru: Bu maddelerin çoğu okul kitaplarından ya da günlük konuşmadan gelen kalıplar. İyi haber şu: yanlış bilgiler bir kez düzeltildiğinde kolay yerleşir, çünkü hepsinin arkasında akılda kalıcı bir açıklama var.
• 4-6 doğru: Ortalamanın üzerindesiniz. Genellikle hayvanlarla ilgili maddelerde başarılı, fizik ve bitki sorularında daha temkinli olan bir profil. Eksikleri kapatmak için konuyu tek tek değil, mekanizma üzerinden çalışmak işe yarar.
• 7-9 doğru: Doğa bilgisi konusunda sağlam bir temeliniz var. Kaçırdığınız maddeler büyük ihtimalle çok tekrarlandığı için sorgulanmayan kalıplardan biri.
• 10 doğru: Bu listedeki tuzakların hiçbirine düşmediniz. Muhtemelen okuduğunuz bilgiyi kaynağıyla birlikte hatırlama alışkanlığınız var.

Yanlış bilgi neden bu kadar yapışkan?

Bu maddelerin ortak özelliği, hepsinin kolay anlatılabilir ve akılda kalıcı olmasıdır. "Devenin hörgücünde su var" cümlesi, kan hücrelerinin yapısını anlatmaktan çok daha basittir. Zihin, basit ve tutarlı görünen açıklamayı tercih eder.

İkinci neden tekrardır. Bir bilgi ne kadar sık duyulursa o kadar tanıdık gelir, tanıdıklık ise doğruluk hissi yaratır. Bu yüzden yanlış bilgiyi düzeltmenin en etkili yolu, sadece "bu yanlış" demek değil, yerine en az onun kadar akılda kalıcı bir açıklama koymaktır. Bu testteki her maddede yapılmaya çalışılan da tam olarak buydu.